یکشنبه, 24 شهریور 1398

نوار کناری

شناسه خبر:1060

آشنایی با صومعه‌سرا

  • انداز قلم

اختصاصی سوما؛ در این مقال سعی داریم تا آشنایی با شهرستان صومعه سرا یا سوماسرا پیدا نماییم.

وجه تسمیه صومعه‌سرا:

وجه تسمیه و سبب نامگذاری صومعه سرا به چند علت است که به ترتیب از ضعیفترین دلیل، آن را بررسی می کنیم:

- قرار گرفتن تعداد قابل توجهی امامزاده و مسجد، عبادتگاه، دیر و صومعه در این منطقه از نکات قابل اشاره در نامگذاری این شهرستان می‌باشد.

- برخی نام این شهر برگرفته از عارف قرن چهارم و پنجم هجری شیخ عبدالله صومعه ای می دانند که امروزه مزارش در اول جاده صومعه سرا ـ فومن قرار گرفته است.

- برخی بر این باورند که چون در گذشته های دور در این منطقه صومعه ای وجود داشته است. اما این منطقه مسیحی نشین نبوده است که بخواهد صومعه داشته باشد.

- برخی بر این باورند که چون در گذشته‌ های دور در این منطقه گیاهی به نام «سوما» وجود داشته که آریایی ها آن را گیاهی مقدس می دانستند و از آن اشربه نابی درست می کردند و مورد استفاده قرار می دادند. لازم به ذکر است سوما + پالان یکی از کلید واژه هاست که به معنی آبکش بوده و از گذشته های دور به جای مانده است که در واقع پالان از پالایش می آید که فراورده سوما را پالایش می کردند یعنی پس از تهیه اشربه جهت جداسازی تفاله و خالص سازی مایع بجا مانده از آن از آبکش یا سوماپالان استفاده می کردند.

اما اصل مطلب:

از آنجاییکه واژه سوما از زبان سانسکریت می باشد و این کلمه در شرق هنوز وجود دارد نظیر سوماترا در اندونزی و... و از لحاظ فرهنگ ما به شرق بیشتر متمایل بودیم و در زبان گیلکى صومعه سرا را "سوماسرا" تلفظ مى کنند و اینکه در گویش گیلکی که ریشه اش زبان سانسکریت است حرف «ص» وجود ندارد و بعد از ورود اسلام به این سرزمین به این زبان اضافه شده است.

همچنین کلمه های «صومعه» و «سرا» هر دو اسم مکان هستند و در ادبیات فارسی و ایرانی دو اسم مکان در کنار هم قرار نمی گیرند پس اسم صومعه سرا نمی تواند درست باشد و این نام به اشتباه صومعه سرا نوشته شده است. مانند کرمانشاه و ماهیدشت که درست آن کرماشان و مادی دشت است ولی اشتباه نوشته شده است.بعد از اسلام و ظهور آن در ایران با مظاهر آن مبارزه شد و جایگزینی واژگان در مقابل موجب تغیر نام گردید. اما هنوز ما خیلی از روستا ها داریم که نامشان تغییر نکرده و ریشه در فرهنگ باستانی ما دارد نظیر لادمخ - خشتامدخ و...

اما در اصل صومعه سرا آمیزه ای از «سوما + سرا» است یعنی جایی که به معنی سرزمینی است که این گیاه در آن وجور داشته یعنی خانه سوما ...

اما ببینیم در لغتنامه دهخدا در باره اش چه آمده است: سوما. بینایی، باصره، بینایی چشم، نور، روشنایی، افق، سو سو زدن روشنایی، گیاهی مقدس بود که آریایی ها به آن اعتقاد داشتند.

طبق مصوبه 79/2179/1 ش،ث، برای نامگذاری دختران موافقت گردیده است ( ابرا، هه،سبحـ ، ثبت...)
از کتاب فرهنگ نامها و شخصیتها ( نامهای کردی، اسلامی، اوستایی، باستانی) تالیف : سید شهاب خضری

پس «صومعه سرا» یا «سوماسرا» را می توان «سرزمین روشنایی» معنی کرد.

مختصات جغرافیایی صومعه‌سرا:

شهرستان صومعه سرا در مختصات جغرافیایی ۳۷ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۳۷ درجه ۲۹ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و ۴۹ درجه و۲ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۳۱ دقیقه طول شرقی از نصف النهار مبداء واقع شده است.

صومعه سرا از شهرستان های مهم استان سرسبز گیلان محسوب شده که از شمال به انزلی و از جنوب شهرستان فومن و از شرق به شهرستانهای رشت و شفت و از غرب به شهرستانهای ماسال و رضوانشهر محدود است.

شهرستان صومعه سرا با وسعتی حدود ۶۳۳ کیلومتر مربع و بر اساس آخرین تقسیمات کشوری دارای سه بخش مرکزی، تولمات، میرزا کوچک جنگلی و هفت دهستان کسما، طاهر گوراب، ضیابر، هندخاله، لیفشاگرد، گوراب زرمیخ، مرکیه، و سه شهر صومعه سرا، مرجغل، گوراب زرمیخ و یکصد و پنجاه و دو روستا می‌باشد.

مرکز شهرستان یعنی صومعه سرا در فاصلهٔ تقریبی بیست و سه کیلومتری مرکز استان قرار دارد. این شهرستان حدود 200 هزار نفر جمعیت دارد که رقمی حدود یک چهارم آنها را جمعیت شهری و بقیه را ساکنان روستا تشکیل می‌دهند.

ناهمواری‌ها، جلگه و دشت صومعه سرا از شمال به تالاب انزلی و جنگل‌های مناطق تالابی و از جنوب به دشت حاصلخیز و مزارع برنج فومن و در قسمت غرب به مناطق کوهپایه‌ای و جنگلی ماسال محدود است.

قسمت بیشتر شهرستان در ناحیه جلگه‌ای قرار داشته و در بخش میرزا کوچک جنگلی ارتفاعاتی با حداکثر هزار و دویست متر ارتفاع که پوشیده از جنگل است دیده می‌شود که دو منطقه ییلاقی شهرستان به اسامی گندرجی و خونپارجی در همین ارتفاعات وجود دارد.

صومعه سرا قبلا یکی از روستاهای بخش کسما و از توابع شهرستان فومن بشمار می‌رفت. در گذشته نسبت یه آبادیهای اطراف خود از اهمیت کمتری برخوردار بوده لیکن امروزه به دلیل داشتن موقعیت بهتر از آبادیهای دیگر پیشی گرفته و حال به صورت مرکز شهرستان از اعتبار خاصی برخوردار است.

 

جغرافیای طبیعی صومعه‌سرا:

جغرافیای طبیعی شهرستان صومعه سرا بسیار زیباست و هم دارای جنگل، رودخانه، و همچنین تالاب و فضایی بسیار دل انگیز می باشد.

صومعه سرا به سه سیستم آبیاری متکی است رودخانه، سدها و کانال‌های خطوط شبکه آبرسانی و آب بندان‌ها. از چهل رودخانه جاری در گیلان بیش از ده رودخانه کوچک و بزرگ در شهرستان صومعه سرا جریان دارد که جملگی از ارتفاعات شهرستان‌های ماسال و فومن سر چشمه گرفته و پس از طی مسافتی و عبور از روستاهای متعدد به تالاب منتهی می‌شوند میزان آبدهی این رودخانه‌ها در تمام طول سال یکسان نیست و معمولاً از اواخر فروردین تا پایان مرداد آب رودخانه‌ها کاهش می‌یابد و همین رودخانه‌ها علاوه بر نعمتی که به مردم ارزانی می‌دارند در مقاطعی از سال با طغیان خود موجب ضرر و زیان خصوصا به بخش کشاورزی می‌شوند و به طور معمول هر ساله شاهد آسیب های ناشی از آن هستیم.

شهرستان صومعه سرا با آب و هوای ویژه خود در اقلیم مرطوب و معتدل قرار داشته و دارای باران فراوان با بیش از هزار میلی متر در سال می‌باشد. این شهرستان همانند سایر شهرستان‌های گیلان در مقابل رطوبت زیاد از گرمای متوسط و جریان هوای مطبوع برخوردار بوده که بادهای مختلف در آن جریان دارند که شدیدترین آن باد گرم زمستانی که از غرب وزیده و در کوتاه مدت رطوبت منطقه را خشک و موجبات خسارت و بعضا آتش سوزی می‌شود.

خاک و زمین در شهرستان صومعه سرا به سه گروه تقسیم می‌شود.

1- خاک تالابی: که این خاک در شمال شهرستان و در حاشیه تالاب تشکیل یافته آب زیر زمینی در این نوع خاک‌ها بسیار نزدیک به سطح زمین و غالبا غرقاب است تا حدودی برای چرای احشام مورد استفاده قرار می‌گیرد و غالبا مراتع را تشکیل می‌دهند.

2- خاک جلگه‌ای: که معمولاً از رسوبات رودخانه‌ها به وجود آمده و دارای پستی و بلندی اندکی هستند و بهترین خاک برای کشت انواع گیاهان متداول در منطقه خصوصا برنج است.

3- خاک‌های کوهپایه‌ای: که این نوع خاک در دامنهٔ کوههای البرز قرار داشته، عمق خاک نسبتاً خوب بوده و معمولاً دارای شیب جنگلی می‌باشند و برای کشت گیاهان مناسب هستند. مقدار هجده هزار هکتار از اراضی شهرستان را جنگل تشکیل می‌دهد که عموماً در ارتفاعات و به طور پراکنده در نواحی جلگه‌ای قرار دارند و گونه های جنگلی، افرا، بلوط و توسکا در آن دیده می‌شود، کاشت صنوبر در سالهای اخیر رایج و شهرستان به عنوان بیشترین تولید کننده این نوع چوب در ایران و دنیا محسوب می‌شود.

از ویژگی‌های منحصر به فرد شهرستان وجود تالاب در شمال آن است که از نظر زیست محیطی، سیاحتی و اقتصادی دارای اهمیت ویژه و زیستگاه گونه‌های مختلف پرندگان بومی و مهاجر و انواع آبزیان می‌باشد و به عنوان بزرگ‌ترین تالاب دنیا محسوب و دارای توان‌های بالقوه متعدد می‌باشد که یکی از آنها ارزش چراگاهی حاشیه تالاب است و در حاشیه تالاب ساکنین زیادی زندگی می‌کنند که اساس معیشت آنان کشاورزی مبتنی بر برنج، صیفی جات، توتون و نیز فعالیتهای جنبی صید، شکار و دامداری مبتنی بر پرورش گاو و گاومیش می‌باشد.

از مهم‌ترین رودخانه‌های که به این تالاب وارد می‌شوند می‌توان به ماسوله رودخان، قلعه رودخان، پسیخان و... را نام برد. همچنین مناطق حفاظت شده سلکه و سیاه کشیم با اعتبار بین المللی به عنوان محل امنی جهت زیستگاه پرندگان مهاجر در شهرستان صومعه سرا واقع است.

معماری سنتی روستایی در صومعه سرا به تجربه گرانبهای گذشتگان تکیه داشته و هماهنگ با عوامل محیطی پدید آمده ‌است که در چگونگی معماری عوامل آب و هوایی همچون باران مداوم، وزش بادها، طبیعت و مواد موجود در دسترس نقشی اساسی دارد و در بعضی مناطق نوع خانه‌ها مانند تلمبار، کندوج و... در ارتباط مستقیم با کار کشاورزی است.

به علت یکسان بودن گونه خاک و اقلیم زبان قسمت اعظم شهرستان در منطقه جلگه‌ای گیلکی و در نواحی کوهپایه‌ای و ارتفاعات تنیان در بخش میرزا کوچک جنگلی و همچنین روستاهای طالش محله، چکوور و لارسر در بخش مرکزی مردم با گویش طالشی و در روستای گاز گیشه به علت تعدد کرد مهاجر (از گذشته‌های دور) با زبان کردی تکلم می‌کنند همچنین گروهی آذری زبان به عنوان مهاجر از استانهای اردبیل و زنجان به طور پراکنده و خصوصا در محله‌ای موسوم به زیده سرا در شهر صومعه سرا سکونت دارند.

پوشش جنگلی
در قسمت کرانه‌های تالاب انزلی، جنگلها خاص نواحی مردابی به مقادیر زیادی دیده می‌شود. در جنگلهای منطقه انواع درختان، راش، توسکا، افرا نمدار، ممرز، سپیدار، اوجا، خرمالو، ارس، گردو و انجیل و از همه مهم‌ تر صنوبر وجود دارد. در صومعه سرا مناطق ییلاقی وجود ندارد ولی در قسمت دشت آن به مساحت ۱۱۵/۱۷ هکتار غنی می‌باشد بیشتر گیاهان مراتع از انواع: مارجنگ، پونه، پیرگیــاه، شبدر، هویچ وحشی، شاه پسند، گزنه و... تشکیل شده‌است.

کوههــا
شهرستان صومعه سرا کلاً در ناحیه جلگه‌ای قرار گرفته و به غیر از تعدادی کوه کم ارتفاع فاقد کوه و قلل است. کوه خمباراجی (خمبارژی) با ارتفاع ۹۴۶ متر در محدوده دهستان گوراب زرمیخ (تنیان) در ۲۰ کیلومتری غرب شهرستان صومعه سرا و کوههای سیاهکوه، سفیدلنگان کوه و پلنگ دره کوه حداکثر ارتفاعشان به (۱۲۰۰) متر می‌رسد

رودخــانه‌ها
رودخانه‌های مهم شهرستان صومعه سرا عبارت‌اند از:
۱ـ پیش رود: این رودخانه از اتصال رودخانه‌ های قلعه رودخانه و گشت رودخان شهرستان فومن تشکیل شده که از روستاهای صیقلان گوراب، ماتک، لیف شاگرد عبور نموده و از کنار روستای سیاه درویشان به تالاب انزلی می‌ریزد که آن رودخانه در روستای سیاه درویشان که می‌رسد به نام رودخانه جمعه بازار نامیده می‌شود.

۲ـ شاندری: این رودخانه از کوههای توالش سرچشمه می‌گیرد و از کناره صومعه سرا به سمت شرق انحراف یافته و به رودخانه مرغک ملحق می‌شود و وارد تالاب می‌شود.

۳ـ پلنگ رود: این رودخانه از سیاه کوه صومعه سرا سرچشمه گرفته و وقتی به دهستان صومعه سرا رسیده معروف به «ماسوله رودخان» می‌شود این رود بعد از گـــوراب به سمت شمال شــرق و بعد از فتمه سر وارد تالاب می‌شود و از دیگر رودخانه‌ها رودخانه پسیخان و گازروبار است.

 

آداب و رسوم مردم صومعه‌سرا:

آداب و رسوم رایج در شهرستان صومعه‌سرا آداب و رسوم رایج در شهرستان صومعه سرا که برخی به فراموشی سپرده شده را می‌توان به شرح زیر برشمرد.

لافند بازی که بیشتر در جشن‌های عروسی، عید نوروز و یا در بازارهای هفتگی اجرا می‌شد، کشتی گیله مردی که امروزه همچنان پا برجاست و یادگار قدرت و دلاوری مردم این خطه‌ است و ریشه در تاریخ دارد، نوروز خوانی که از رسوم آخر هر سال است و هم اکنون کم و بیش رواج دارد و نماد ورود بهار می‌باشد، عروس گوله از دیگر مراسم قبل از حلول سال نو به شمار می‌ رفت این نمایش همراه با آواز دارای مفاهیم اخلاقی و تزئینی خاصی بود.

گل گل چهارشنبه از مراسم کهن ایرانیان که در گیلان و در صومعه سرا با عنوان چهارشنبه سوری رایج است که در غروب سه شنبه آخر سال و در شب چهارشنبه انجام می‌شود و هنگام پریدن از آتش می‌خوانند: زردی بشه، سرخی بایه، نکبت بشه دولت بایه. سیزده سال به عنوان آخرین مراسم نوروز که مردم بیشتر به کنار رودخانه‌ها و در دل جنگل‌ها می‌روند و به صورت گروهی آخرین روز نوروز را گرامی می‌دارند.

شب چله که از مراسم باستانی ایرانی است که معمولاً چنین شبی اهل خانواده و خویشان گردهم می‌آیند و معمولاً از تنقلات و آجیل استفاده می‌نمایند. گیشه بوری که یکی از مراسم مربوط ازدواج بوده که این مراسم با صدای ساز و نقاره و ترانه خوانی و شادمانی عروس و داماد و دیگر مهمانان همراه است.

همچنین زیارت عتبات عالیات خصوصا زیارت مشهد مقدس و اخیرا سوریه و کربلا پس از برداشت محصول برنج، عزاداری ماه محرم که همچون سایر مناطق ایران مردم شهرستان آداب و رسوم ویژه برای سوگواری حسین بن علی (ع) دارند. معمولاً مردم در روزهای نهم و دهم محرم به زادگاه خود می‌آیند و در جمع بستگان و آشنایان در مراسم عزاداری شرکت می‌کنند و مراسم سوم سیدالشهداء هر سال در طاهر گوراب با شکوه خاصی برگزار می‌شود و مردم از روستاهای دور و نزدیک جهت شرکت در این مراسم به سوی طاهر گوراب روانه می‌شوند. بازارهای محلی و هفتگی در شهرستان از رونق فراوان برخوردار است که یکی از مراکز مراوده‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مردم به شمار می‌رود.

ملاقه بج:

در این مراسم  در دهمین روز از ماه ذیحجه "عید سعید قربان" علاوه بر حاجیان، سایر مردم نیز در صورت داشتن استطاعت مالی، یک حیوان بویژه گوسفند قربانی می کنند و گوشت آن را، برای همسایگان، آشنایان و افراد نیازمند و بی بضاعت می فرستند.

مراسم عید قربان در ایران از جایگاه خاصی برخوردار بوده و معمولا نحوه انجام آن در بیشتر نقاط این کشور اسلامی، شبیه به هم است. اما در شهرستان صومعه سرا مقدمات مراسم عید قربان در سال های نه چندان دور به شیوه ای جالب انجام می گرفته است، که امروزه به ندرت دیده می شود.

مراسم فوق در این منطقه معروف به "ملاقه بج" است که در روستاهایی همچون "صیقلوندان"، "خراط محله" و "چوبه" صومعه سرا بیشتر انجام می شده است. در کتاب "سرزمین و مردم فومنات" نوشته "کیوان پندی" در ارتباط با چگونگی انجام این مراسم آمده است: زن هر خانه هر روز موقع آماده کردن نهار یا شام، یک ملاقه از برنج را در کیسه ای که از قبل تهیه کرده بود، می ریخت و این کار را هر روز به مدت یک سال انجام می داد.

کدبانوی منزل، یک روز مانده به عید قربان، کیسه پر شده از برنج را در اختیار مرد خانه قرار می داد، تا او نیز برنج جمع شده را به فروش برساند. مرد خانه نیز با پول بدست آمده از فروش برنج، گوسفندی می خرید و در روز عید سعید قربان، آن را قربانی می کرد و گوشت آن را در بین همسایگان و افراد بی بضاعت روستای خود و اطرافشان تقسیم می نمود.

این کار با هدف به یاد داشتن افراد جامعه بویژه افراد بی بضاعت، شکرگزاری خداوند و نعمات بسیارش و هم چنین داشتن یک سال پربرکت که در راه بود، برگزار می شد. در خصوص خانوارهای مناطق یاد شده که برنج کاری نداشتند و در واقع خود خریدار برنج بودند، این مراسم را به گونه ای دیگر انجام می دادند، تا از ثوابش بهره مند بشوند. آنان که وضع مالی متوسطی داشتند، معمولا یک ظرف نسبتا بزرگی مثل پیت را در دل زمین حیاط منزلشان در جایی مناسب دفن می کردند، به طوری که فقط قسمتی از سر آن ظرف بیرون می آمد.

سرپرست خانوار یا مادر خانواده هر روز، یک سکه رایج زمان خود را در داخل پیت (قوطی بزرگ) می انداخت و تا یک روز مانده به عید قربان این کار انجام می داد. این دسته از افراد، پیت حلبی را در آن روز بیرون می آورند و پس از شمارش پول که ماه ها جمع آوری شده بود، گوسفندی می خریدند و آن را بین افراد بی بضاعت، همسایگان و آشنایان تقسیم می کردند.

ارسال نظر به عنوان مهمان

  • هیچ نظری یافت نشد

پیشنهاد سوما

طلایی

نقره ای

رو در رو

برنزی

عملکرد سنجی

عملکرد سوما نیوز را چگونه ارزیابی می کنید؟

ما 108 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم